Een kennismaking met emergentie: meer, minder of anders dan de som der delen?

Het begrip ‘emergentie’ wordt vaak intuïtief omschreven als het verschijnsel dat een geheel ‘meer is dan de som der delen’. De Dikke Van Dale definieert emergent als ‘onverwacht, spontaan optredend’, wat suggereert dat emergentie ook iets te maken heeft met verrassend gedrag dat ontstaat uit de interactie van vele onderdelen. Maar wat betekent dat precies? Wanneer mogen we een verschijnsel werkelijk emergent noemen? In deze lezing maken we kennis met de geschiedenis van het begrip emergentie in de wetenschap en wetenschapsfilosofie en bekijken we, aan de hand van voorbeelden uit de wiskunde en natuurwetenschappen, verschillende vormen van emergent gedrag. Is het gedrag van een geheel werkelijk meer dan wat uit zijn onderdelen kan worden afgeleid? Of ontstaat op een hoger beschrijvingsniveau juist een eenvoudiger beeld, waarin veel microscopische details verdwijnen? Misschien is het geheel dus niet zozeer meer, maar juist minder, of simpelweg anders, dan de som der delen.

Wout Merbis is methodoloog bij het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) en theoretisch natuurkundige aan de Universiteit van Amsterdam en het Dutch Institute for Emergent Phenomena (DIEP). Zijn onderzoeksinteresses liggen op het grensvlak van toegepaste wiskunde en statistische fysica van complexe systemen, met toepassingen op sociaaleconomische vraagstukken. Een belangrijk deel van zijn huidige werk betreft de hydrodynamische beschrijving van emergente fenomenen in de maatschappij, zoals segregatie, polarisatie en economische ongelijkheid.